Un estudo recolle a visión das persoas que viven, traballan e xestionan o territorio en zonas de alto risco de incendio forestal en Galicia

No marco do proxecto europeo liderado pola Universidade de Vigo Storcito acaba de realizarse un estudo cualitativo no que se quixo “dar voz” e coñecer a visión “das persoa que viven, traballan e xestionan o territorio en zonas de alto risco de incendio forestal en Galicia”. Entre as preocupacións máis recorrentes recollidas nos resultados destacan “o monocultivo forestal, a perda do paisaxe en mosaico, o abandono das terras, o avellentamento e a desaparición das prácticas agro-gandeiras tradicionais, factores que favorecen a acumulación de biomasa e incrementan o risco”.

Os principais resultados do estudo foron presentados este martes no Centro Integral de Loita contra o Lume situado no municipio de Toén, nunha xornada do proxecto Firepoctep+, proxecto coordinado por Juan Picos, profesor da Escola de Enxeñaría Forestal do campus de Pontevedra. Neste encontro especialistas de España e Portugal abordaron innovacións, boas prácticas territoriais, oportunidades de financiamento europeo e demostracións técnicas de prevención e extinción de incendios. 

A persoa encargada de presentar o estudo foi María Isabel Doval, investigadora do Grupo HC1 e da Facultade de Educación e Traballo Social da Universidade de Vigo (campus de Ourense) e unha das coordinadoras de Storcito. Liderado pola Universidade de Vigo e con case 4,9 millóns de euros de orzamento, Storcito reúne a once socios de cinco países co obxectivo de fomentar a innovación multidisciplinar en ámbitos chave das zonas rurais europeas, entre elas a xestión sostible dos recursos e prevención de incendios forestais.

O traballo realizado, explica María Isabel Doval, xorde da importancia de “escoitar para previr” e reivindica unha maior participación do rural na xestión do lume. O estudo baseouse nun centenar de entrevistas en profundidade, cunha ampla representación social: mulleres do rural, gandeiros, agricultores, cooperativas, brigadistas, persoal xurídico e policial vinculado aos incendios, ecoloxistas, activistas rurais, proxectos de desenvolvemento, alcaldes, especialistas universitarios, enxeñeiros agroforestais, persoal técnico de distrito e da Xunta, comunidades de augas e de montes, fundacións e xente nova. “A pesar desta diversidade, todas as voces coinciden nunha mensaxe clara: non sempre se senten escoitadas pero tamén que ‘o que nos achega é moito máis do que nos separa’ e que escoitar é o primeiro paso para previr”, apunta a investigadora da UVigo.

Diferenzas xeracionais

Segundo resume María Isabel Doval as persoas entrevistadas “sinalan e reclaman a necesidade urxente” de: reforzar a participación na gobernanza local e na definición dos plans de risco e prevención; maior flexibilidade normativa, adaptada á realidade do rural (sendo a burocracia identificada como un dos principais obstáculos para a xestión sostible e a prevención activa); apoio á innovación e ao aproveitamento multifuncional do monte; fortalecer as comunidades de montes e garantir o relevo xeracional; e recoñecemento e compensación económica dos servizos ecosistémicos.

A profesora do campus de Ourense subliña ademais que “outro dos resultados máis contundentes é a percepción xeralizada de inseguridade e falta de preparación da poboación: non existen protocolos claros nin cultura comunitaria de autoprotección; a maioría descoñece as medidas básicas ou o uso de ferramentas sinxelas (mangueiras, batelumes); os concellos non sempre lideran procesos de preparación, xerando desorganización e dependencia da iniciativa individual e escaseza de recursos; falta de formación continua e certa descoordinación institucional”. Ante os resultados das entrevistas realizadas, María Isabel Doval apunta que “tamén é importante subliñar que a poboación maior non sempre é plenamente consciente de que os incendios actuais (os chamados incendios de sexta xeración) non son os mesmos que lembran do pasado”. Así, detalla, “a súa experiencia vital, ligada a un rural vivo e a unha xestión tradicional do territorio, ás veces leva a pensar que ‘xa pasaron moitos lumes’ e que o comportamento continúa a ser similar. Porén, a realidade actual móstranos incendios moito máis rápidos, máis intensos e máis perigosos, capaces de afectar en minutos a núcleos habitados e infraestruturas críticas”. 

A isto a investigadora da UVigo engade que “as persoas maiores, que coñecen o monte, os usos tradicionais e a evolución do territorio, perciben que a xente nova e a poboación periurbana carecen dunha conciencia real do risco, especialmente polas mudanzas do estilo de vida, o afastamento do mundo rural e a falta de formación específica sobre perigos naturais”. Isto xera, comenta a co-coordinadora de Storcito, “ás veces unha dobre fractura: unha fenda xeracional, entre quen viviu o lume de preto e quen só o coñece a través dos medios, e unha fenda  territorial, entre quen habita o rural e quen vive en zonas periurbanas cada vez máis expostas, pero sen cultura preventiva”.

Esta combinación, afirma María Isabel Doval, “afecta directamente á capacidade colectiva de resposta e reforza a necesidade de máis educación, máis sensibilización e máis formación para todas as idades e en todos os espazos da sociedade”. O escenario debuxado, engade, “alimenta fenómenos como a eco-ansiedade, cada vez máis presente na sociedade pero pouco estudada no rural galego”. Neste marco de traballo, a investigadora incide “na falta dunha cultura preventiva asentada no sistema educativo”, apuntando que “a formación inicial e continua do profesorado carece de contidos sobre incendios forestais, resiliencia ou riscos naturais, e non existe un currículo equivalente ao de Xapón, Suecia ou Estados Unidos, onde a educación en riscos é transversal”. Así, engade, “é necesaria máis estabilidade formativa, con novos materiais, recursos e enfoques que vaian máis alá das actividades puntuais”, propondo o estudo realizada “o enfoque PPP: paisaxe, paisanaxe e profesionais, recoñecendo ás mestras e mestres do rural como axentes clave para fortalecer a resiliencia comunitaria”. Por último, a profesora indica a necesidade dun “apoio integral postincendio, que combine acompañamento psicolóxico, traballo social e actualización técnica para profesionais da educación, dos servizos sociais e das emerxencias”.